ORHUN YAZITLARI

6/11/2009 ·

ESKİ TÜRKÇE DÖNEMİ

(Prof. Dr. Muharrem Ergin’in “Orhun Abideleri” adlı kitabının ön sözünden)

Türk adının, Türk milletinin isminin geçtiği ilk Türkçe metin. İlk Türk tarihi. Taşlar üzerine yazılmış tarih. Türk devlet adamlarının millete hesap vermesi, milletle hesaplaşması. Devlet ve milletin karşılıklı vazifeleri. Türk nizamının, Türk töresinin, Türk medeniyetinin, yüksek Türk kültürünün büyük vesikası. Türk askeri dehasının, Türk askerlik san’a-tının esasları. Türk gururun ilâhi yüksekliği. Türk feragat ve faziletinin büyük örneği. Türk içtimai hayatının ulvi tablosu. Türk edebiyatının ilk şaheseri. Türk hitabet sanatının erişilmez şaheseri. Hükümdarâne eda ve ihtişamlı hitap tarzı. Yalın ve keskin üslûbun şaşırtıcı numunesi. Türk milliyetçiliğinin temel kitabı. Bir kavmi bir millet yapabilecek eser. Asırlar içinden millî istikameti aydınlatan ışık. Türk dilinin mübarek kaynağı. Türk yazı dilinin ilk, fakat harikulade işlek örneği. Türk yazı dilinin başlangıcını milâdın ilk asırlarına çıkartan delil. Türk ordusunun kuruluşunu en az 1250 sene öteye götüren vesika. Türklüğün en büyük iftihar vesilesi olan eser. İnsanlık âleminin sosyal muhteva bakımından en manalı mezar taşları. Dünyanın bugün belki de en büyük meselesi olan Çin hakkında 1250 sene evvelki Türk ikazı. Vs. vs.

 

Bu dönem Göktürk ve Uygur dönemi olmak üzere ikiye ayrılır. Bu dönemin eserleri abide şeklindedir. Göktürk yazıtları denince akla Tonyukuk, bilge kağan, Kültigin anıtı gelir. Hacim bakımından en genişleri bu metinlerdir. Batıya bakan yerde Çince diğer yerlerde Göktürkçe yazılmıştır. Bu abidelerde kaplumbağa resminin olması sonsuzluğu temsil eder.

Kültigin anıtı

Kültigin anıtı düşük nitelikli kireç taşı veya mermerden yapılmış dört yüzlü tek parça büyük bir taştır. Taşın yüksekliği 3.75 metredir. Kültigin anıtının bütün yüzleri 2.75 boyunda yazıtlarla kaplıdır. Anıtın öbür yüzleri baştanbaşa Türkçe yazıtlarla doludur. Anıtın doğu yüzünde 40 satır vardır. Ayrıca, anıtın kuzey ve doğu güney ve doğu yüzleri ile güney ve batı yüzleri, arasındaki kenar kısımlarında da küçük yazıtlar bulunmaktadır. Türkçe küçük bir yazıt anıtın batı yüzüne kazınmıştı. Bu anıt, bilge kağanın kardeşi Tonyukuk adına dikilmiştir.

Bilge kağan anıtı

Bilge kağan anıtı Kültigin anıtından birkaç cm. daha yüksektir. anıtın doğu yüzünde 41 satırlık, güney yüzlerinde ise 15 satırlık Türkçe yazıt bulunmaktadır. bu anıtın batı yüzünde Çince bir yazıt vardır. Bu anıt bilge kağan anısına dikilmiştir.

Tonyukuk anıtı

Bu anıtı ihtiyarlık devrinde kendisi diktirmiştir. Ve yazıları da kendisine aittir. Anıt, dört cepheli iki dikili taş halindedir. Taşlarda Göktürklerin Çin esaretinden nasıl kurtulduğunu, kurtuluş savaşının nasıl yapıldığını ve neler yaptığı anlatılır. 1. yazıt 243 cm. 2. yazıt ise 217 cm. yüksekliğindedir. 1. yazıtta 35, 2. yazıtta 27 satır Göktürk harfli Türkçe metin bulunmaktadır. Bu abide de yazı yukarıdan aşağıya doğru yazılmıştır. Fakat diğer ikisinin aksine satırlar soldan sağa istif edilmiştir.

Orhun yazıtlarının yazıcısı

Kültigin ve bilge kağan yazıtlarının yazıcısı kültiginin yeğeni yollug tigindir. Kültigin anıtının

Güney doğu ve güney batı kenarlarındaki yazıtlarda bilge kağan anıtının güney batı kenarındaki kısa yazıt yollug tiginin sözleridir.

Bengü taşlarının keşfi

1818 George spassky iki yeni metin tanıtıyor.

1847 Altaylı costren ozançenaya yazıtını bulur.

1888 aspeni başkan be Fin heyeti ça-kol, kan- göl kem ottuk ve en uzun eges yazıtını bulur 1889 yadrintsev Bengü taş ve bilge kağan yazıtını bulur. Bilge kağan yazıtında tonyukuktan bahsedilmez daha sonra Avrupalı seyyahlar kimi zaman tesadüfen kimi zaman araştırmayla ortaya çıkar. Bengü taşı klementz tarafından bulunmuş, radloff tarafından yayınlanmıştır.

Polonyalı Edward tryjoniski ile köl iç çor Bengü taşının güzel bir yayınını ortaya çıkarmış.

Fransız Türkolog, rene Grand çalışma yapmış.

Talat tekin tezini İngilizce tercümesini ve grameri ve gramatikal bir dizini var.

Etmengev Moğol bilim kadını resim içerikli bir araştırma yapmıştır. Köktürklere ait Bengü taşları

1.çoyrın

2.hoytu tamir

3.ongin

4.ihe huşotu

5.ihe haşete

6.bayın çokto

7.birinci Orhun

8.ikinci Orhun

9.nalahya

10.ihe nur

11.hongiday

Göktürk alfabesi

Göktürk alfabesinde 38 işaret vardır. Thomsen tespit ettiği 38 işaret klasik Göktürk alfabesi olarak kabul edilmiştir.

Bunlardan 4 harf sekiz ünlüyü 34 harf ise 16 -18 ünsüz sesi göstermektedir. Bütün yazıtlar ünlü uyumu ve buna karşılık kalın ve ince ünsüz eşleşmesi ile takip edilmektedir.

Göktürk alfabesini oluşturan harflerin dikey ve çapraz çizilmiş işaretlerde

 

 

 

 

Yorum (0) Yorum yaz!

ESKİ TÜRK EDEBİYATI

26/10/2009 ·

13 Yüzyılda Anadolu'da Gelişen Türk Edebiyatı
1. Hacı Bektaş-ı Veli13. yüzyılda Anadoluya horasandan geliyor. Hayatıyla ilgili bilgiler veleyat-name'den ulaşırız Anadolu halkına dini tasavvufi ve ahlaki yol göstericilik yapmıştır. Makalat adlı eseri vardır. tekke edebiyatındaki yeri ve önemi tartışma götürmez. Hacı Bektaş Veli'nin düşünce ve öğretisinin yayılması, ölümünden çok daha sonra, 14.yüzyıl başlarında kurulan tarikatının, 16.yüzyıl başlarında etkinlik kazanması ile olmuştur. Hacı Bektaş Veli, hakkında anlatılan söylencelerle, tarihsel gerçekliklerden kopuk olarak yaşatılmıştır. Hayatının büyük bir kısmını Sulucakarahöyük’te (Hacıbektaş) geçiren Hacı Bektaş Veli, ömrünü de burada tamamlamıştır. Mezarı, Nevşehir İli’ne bağlı Hacıbektaş İlçesi’nde bulunmaktadır.
Hacı bektaş-i veli'den birkaç söz :
Murada ermek sabır iledir.
 
Doğruluk dostluk kapısıdır

 Araştırma açık bir sınavdır.

Eline, beline, diline sahip ol.

Her ne ararsan kendinde ara.

Arifler hem arıdır, hem arıtıcı.

Bir olalım, iri olalım, diri olalım.

Marifet ehlinin ilk makamı edeptir.

Okunacak en büyük kitap insandır.

İnsanın cemali sözünün güzelliğidir.

Hiç bir milleti ve insanı ayıplamayınız.

Nefsine ağır geleni kimseye tatbik etme.

İlimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır.

Düşünce karanlığına ışık tutanlara ne mutlu.

İlim,hakikate giden yolları aydınlatan ışıktır.

Düşmanınızın dahi insan olduğunu unutmayınız.

---

2.Mevlana celaleddin-i Rumi:

---

Horasan'ın belh şehrinde 1207 tarihinde doğmuştur. Hakkındaki bilgilere Ahmaed Eflaki'nin Menakıbü'l- Arifin'i ile  Sultan Veled 'in ibtida-name'sidir. şens-i tebrizi2nin etkisinde kalmıştır. Mesnevi, Divan, Mevlana'nın iki ana eseridir. her iki eserdr manzumdur. bir de mensyr eserlari vardır; fıhi Ma fih, mecalis-i seb'a Mektubat'tır. eserlarinde daha çok tasavvuf ile ilgili konular üzerinde durur. ilahi aşkla insan-ı kamil mertebesine  ulaşacağını belirtmiştir.

---

Sultan Veled:

---

Mevlana' nın oğlu Sultan Veled 1226 yılında doğmuştur. Mevlana, Sultan Veled'e küçük yaşından itibaren ilim öğretmeye başladı. Onu zahiri ve batını ilimlerde yetiştirdi. Tasavvuf yolunda marifet, Allahü tealanın zatı ve sıfatlarına ait bilgiler sahibi eyledi. SultanVeled gençliğinde, her ilimde pek yüksek derecelere kavuştu. Mevleviliğe bir tarikat alarak geçek biçimini kazandırandır. ilk  mevlevi dergahının kurucusu olarak bilinir. 1312 !de vefat etmiştir. beş eseri vardır. Divanından başka ibtida-name, rebab-name, intiha-name  adlı üç mesnevisi ile Ma'arif adlı bir de mensur eseri vardır.

---

Ahmed Fakih:

---

Çarh-name adlı eseri vardır. 100 beyitlik kasidedir. diğer başka eseri de Kitab Evsaf-ı Mesacidi'ş Şerife'dir.

---

Dehhani:

---

Divan şiirinin Anadoludaki kurucusu kabul edilir. Fuat Köprülü Dehhani hakkında bilgiler vermiştir. I. Alaeddin ya da III.Alaeddin döneminde yaşamıştır.
Bir saray ve zevk şairi olduğu görüşü vardır. Dönemimde etkili olan tasavvuf akımının ,dini atmosferi etkisinde  kalarak şiir yazmamış, daha çok zevk ve eğlence içerisinde  geçirmekten yana olduğu şiirlerinde vurgulamıştır.
Dehhani2nin şiirinden bir örnek:
Aceb bu derdümün dermânı yok mı
Ya bu sabr itmegün oranı yok mı

Yanaram mûmlayın başdan ayağa
Nedür bu yanmağun pâyânı yok mı

Güler düşmen benüm ağladığıma
‘Aceb şol kâfirün îmânı yok mı

Delübdür ciğerümi gamzen okı
Ara yürekde gör peykânı yok mı

Gözi hançerlerin boynuma çaldı
‘Aceb ol zâlimün im’ânı yok mı

Su gibi kanumı toprağa kardun
Ne sanursın garîbün kanı yok mı

Cemâl-i hüsnüne mağrûr olursın
Kemâl-i hüsnünün noksânı yok mı

Begüm Dehhânî’ye ölmezdin öndin
Tapuna irmeğe imkânı yok mı

---

Şeyyad Hamza:

---

Din-i tasavvufi şiirler yazmıştır. Dini- tasavvufi şiir akımının önemli temsilcilerindendir.
En ünlü eseri Yusuf u Züleyha' sıdır. failatun failatun fa'ilun kalıbıyla yazılmıştır.  kur'an'daki yusuf kıssaaına dayanmaktadır. Şeyyad Hamza hece ve aruzla şiirler söyleyebilen, islam kültürünü kavramış gezgin bir mutasavvıftır. Hece ile yazdığı paraçalar nazım tekniği itibari ile güzeldir. Aruzla yazdığı parçalarda pek başarılı olamamıştır. Ayrıca şiirlerinde Türk şiirinin kuruluşundan çizgiler vardır.

Klasik şiirlerinde özellikle naatları önemlidir. Bu manzumelerinde kuvvetli bir Arapça, Farsça bilgisi ve İslam kültürü hakimdir.

Daha çok sufi çehresiyle tanınan Şeyyad Hamza, dörtlük, mesnevi, kaside, gazel gibi nazım şekilleriyle manzum eserler vermiştir.

---

Yunus Emre :

---

         Yunus Emre 'nin hayatı hakında pek bilgimiz yok; ama 13. yüzyılın ortalatı ile 14       yüzyılın  ilk çeyreğinde yaşadığı kabul edilir. Divan-ı ile Risaletü'n -nüshiye  vardır.

Yunus Emre'nin şiirinde, edebiyat tarihi bakımından, dil, düşünce, duygu ve yaratıcılık gibi dört önemli sorun sergilenir. Bu sorunlar bir görüş ve inanış bütünlüğü içinde ele alınır, insan konusunda odaklaştırılır. Şiirde işlenen konular ise insan, Tanrı, Varlık Birliği, sevgi, yaşama sevinci, barış, evren, ölüm, yetkinlik, olgunluk, alçakgönüllülük, erdem, eliaçıklık gibi genellikle gerçek yaşamı ilgilendiren kavramlardır. O, bu kavramları, şiirinin bütünlüğü içinde temel öğe olarak sergilemiştir. İnsan bir 'sevgi varlığı'dır, tin ile gövde gibi iki ayrı tözden kurulmuştur. Tin tanrısaldır, ölümsüzdür, gövdede kaldığı sürece geldiği özün ve yüce kaynağa, tanrısal evrene dönme özlemi içindedir. Gövde dağılır, kendini kuran öğelere ayrılır. İçinde insanın da bulunduğu tüm varlık evreni toprak, su, ateş ve yel gibi dört ilkeden kurulmuştur. Bu dört ilke yaratılmıştır, yaratıcı da Tanrı'dır. Tanrı, bu dört ilkeyi yarattıktan sonra, ayrı ayrı oranlarda birleştirerek varlık türlerinin oluşmasını sağlamıştır. İnsan sevgi yoluyla Tanrı'ya ulaşır, çünkü insanla Tanrı arasında özdeşlik vardır. Ancak, insanın bu madde evreninde bulunması, tinin tanrısal kaynaktan uzak kalması bir ayrılıktır. Bu ayrılık insanı, yaşamı boyunca Tanrı'yı düşünme, ona özlem duyma olaylarıyla karşı karşıya getirmiştir. Gerçekte insan-Tanrı-evren üçlüsü birlik içindedir, var olan yalnız Tanrı'dır, türlülük bir 'görünüş'tür. Çünkü Tanrı, kendi özü gereği, bütün varlık türlerini kapsar, her varlıkta yansır. Evreni kuran öğelerle insanın gövdesini oluşturan ilkeler özdeştir. Bu özdeşlik tanrısal tözün bütün varlık türlerinde, biçimlendirici bir öğe olarak bulunmasından dolayıdır. Tanrısal tözün nesnel varlıklarda bulunması bir 'yansıma' niteliğindedir, çünkü Tanrı yarattığı nesnede yansıyınca 'oluş' gerçekleşir. Sevgi insanda birleştirici, bütünleştirici bir eğilim niteliğindedir. Yunus Emre, sevgiyi Tanrı ve onun yarattığı tüm varlıklara karşı duyulan bir yakınlık, bir eğilim diye anlar. Sevginin ereği yüce Tanrı'ya ölümsüz olana kavuşmak, onun varlığında bütünlüğe ulaşmaktır. Tanrı insanla özdeş olduğundan kendini seven Tanrı'yı, Tanrı'yı seven kendini sever. Çünkü sevgi kendini başkasında, başkasını kendinde bulmaktır. Sevginin olmadığı yerde, öfke, kırgınlık, çözülme ve birbirinden kopukluk gibi olumsuz durumlar ortaya çıkar. Sevginin değerini yalnız seven bilir, sevmek de bir bilgelik, bir olgunluk işidir. Yeterince aydınlanmamış, Tanrı ışığından yoksun kalmış bir gönülde sevginin yeri yoktur. Bütün varlık türlerini birbirine bağlayan, onları tanrısal evrene yönelten sevgidir. Sevgi bir çıkar aracı olmadığından seven karşılık beklemez. Dost kişi gerçek seven kimsedir (âşık) . Dost başka bir anlamda da Tanrı'dır, kişinin gönlünde ışıyan tözdür. Yunus Emre'de yaşamak tanrısal tözün bir yansıması olan evrende sevinç duymaktır. Çünkü, bütün varlık türlerinde Tanrı görünmektedir, bu nedenle severek, düşünerek yaşamayı bilen kimse her yerde Tanrı ile karşı karşıyadır. Yaşamak belli nesnelere bağlanmak, yalnız gelip geçici varlıkları edinmek için çırpınmak değildir. Böyle bir yaşama biçimi kişiyi tanrısal tözden uzaklaştırdığı gibi yetkinlikten, bilgelikten de yoksun kılar. Yunus Emre'nin dilinde bilge kişinin adı 'eren'dir. Eren barış içinde yaşamayı, bütün insanları kardeş görmeyi, kendini sevmeyeni bile sevmeyi bilen kişidir. Onun gönlü yalnız sevgiyle, dostluk duygularıyla doludur. Evreni bir tanrısal görünüş alanı olarak bildiğinden, erenin evrene karşı da sevgisi, saygısı vardır. Erenin gözünde insan bir küçük evrendir, büyük evren ise tanrısal tözün kuşattığı sonsuz varlık alanıdır. Eren olma aşamasına ulaşmış kişide erdem, alçakgönüllülük, eli açıklık, yetkinlik, olgunluk bir bütünlük içinde bulunur. Ölüm tinin gövdeden ayrılıp tanrısal kaynağa dönmesiyle gerçekleşir. Bu nedenle ölüm tinle gövde arasında bir ayrılıktır. Gerçekte ölüm yoktur, tinin ölümsüzlüğe ulaşması, yüce kaynağa dönüşü vardır. Çünkü, bütün varlık türleri tanrısal tözün yansıması olduğundan, salt ölüm de söz konusu değildir. Ölümün bir başka anlamı da bilgiden, erdemden, yetkinlikten, sevgiden yoksun kalmaktır. Yunus Emre'nin şiirinde Yeni-Platonculuk'tan kaynaklanan Tasavvuf öğretisinin bütün sorunları bulunur. Bunlara yeni bir çözüm getirmez, Yeni-Platonculuk'un yöntemine dayanarak yorumlar ileri sürer. Bu nedenle onun şiiri Yeni-Platonculuk'un Türkçe açıklanışıdır. Yunus Emre'nin edebiyat tarihi bakımından, önemli bir yanı da Anadolu'da, Türkçe şiir dilinin öncüsü olması ve tasavvuf sorunlarını yalın, kolay anlaşılır bir dille söyleyişi nedeniyledir. Şiirlerinin ölçüsü, Türkçe'nin ses yapısına uymayan 'aruz' olmakla birlikte söyleyişi akıcı, sürükleyici bir nitelik taşır. Tasavvufun en güç anlaşılır kavramlarını, Türkçe'nin ses yapısına uygun biçimde dile getirir, şiirinde duygu ve düşünce birliğinden oluşan bir derinlik görülür. Yer yer yalın halk söyleyişine yaklaşan dilinde anlam-uyum bağlantısı bütüncül bir içerik taşır. Ona göre önemli olan bir sözü etkili biçimde söylemektir. Bu nedenle sözün boş bir kavram olmaması, bir varlık sorununu, bir düşünceyi dile getirmesi gerekir. İnsan ancak söz söyleme yetisiyle insandır, konuşan Tanrı durumundadır. Yunus Emre'de Türkçe, şiir dili olma yanında, düşünceyi içeren, açıklayan bir odak özelliği kazanmıştır.

Ah Nefis Girdim Aşkın denizine bahrılayın yüzer oldum Geştediben denizler Hızır'layın gezer oldum Cemalini gördüm düşte çok aradım yazda kışta Bulamadım dağda taşta denizleri süzer oldum Sordum deniz malikine ırak değil salığına Girdim gönül sınığına gönülleri düzer oldum Viran gönlüm eyledim şar bunculayın şar nerde var Haznesinden aldım gevher dükkan yüzün bozar oldum Ben ol dükkan-dar kuluyum gevherler ile doluyum Dost bağının bülbülüyüm budaktab-n gül üzer oldum Ol budakta biter iman iman bitse gider güman Dün gün isim budur heman nefsime bir tatar oldum Canım bu tene gireli nazarım yoktur altına Düştüm ayaklar altına topraklayın tozar oldum Tenim toprak tozar yolca nefsim iltir beni önce Gördüm nefsin burcu yüce kazma aldım kazar oldum Kaza kaza indim yere gördüm nefsin yüzü kara Hümeti yok resul'lere bentlerini bozar oldum Bu nefs ile dünya fani bu dünyaya gelen hanı Aldattın ey dünya beni işlerinden bezer oldum Yunus sordu girdi yola kamu gurbetleri bile Kendi ciğerim kanıyla vasf-ı halim yazar oldum

Yorum (0) Yorum yaz!